Svetozar Radojčić

 

ZRELI RAŠKI STIL

 

Prvih decenija XIII stoleća srednjovekovna Srbija postaje kraljevstvo (1217), a srpska crkva dobija samostalnost (autokefalnost) kao arhiepiskopija (1219). Nemanjin sin Stefan Prvovenčani i njegova dva starija sina, Radoslav i Vladislav, pod jakim su uticajem najmlađeg Nemanjinog sina Rastka, kasnijeg princa monaha Save, koji je postao prvi srpski arhiepiskop i koji je odigrao odlučujuću ulogu u političkoj, verskoj i kulturnoj istoriji Srba u vremenima između 1200. i 1235. Za vladavine kralja Uroša I Velikog (1243-1276) srpska umetnost XIII veka doživljava svoj vrhunac. U mutnim godinama od oko 1280. do 1300, za vladavine kralja Dragutina (1276-1282) i prvih godina vlade kralja Uroša II Milutina, i umetnost je u srednjovekovnoj Srbiji preživljavala krizu, iz koje je izišla preporođena oko godine 1300, kad je kralj Milutin potiskujući Vizantiju počeo naglo da prodire u Makedoniju.

Geografski okvir umetnosti raške škole ograničen je rekama: na severu Zapadnom Moravom, na zapadu Limom i Moračom; na jugu Drimom i na istoku Južnom Moravom. Većina spomenika raškog stila nastala je u dolinama reka Ibra i Lima. Glavni spomenici ovog perioda dosta su sigurno datirani, oni se nižu sledećim hronološkim redom: Žiča (1208-1215); Sv. apostoli u Peći (1225-1250); Mileševa (oko 1235); Morača (1252); Sopoćani (1250-1260), Gradac (oko 1270);

 

Mileševa, oko 1235.

 

Davidovica (1281) i Arilje (1296).

Arhitektura razvijenog raškog stila počinje sa crkvom Vaznesenja Hristovog u Žiči. Jednokupolna crkva imala je, prvobitno, uz oltar, proskomidiju i đakonikon, pevničke prostore, kratki zapadni travej i malu pripratu sa kapelicama. Svim većim crkvama raškog stila dodavane su spoljašnje priprate. Prvu takvu pripratu dobila je Studenica u drugoj deceniji XIII veka. Znatno monumentalniju spoljašnju pripratu dobila je ubrzo i Žiča; ispred žičke priprate podignut je masivni romanski zvonik, kasnije znatno izmenjen. Istovremeno sa spoljašnjom pripratom, raške crkve dobijaju i kapele, u kojima se, izgleda, obavljaju službe za mrtve. Te kapele posvećene su najpopularnijim svecima: sv. Stefanu, sv. Nikoli i tek kanonizovanom rodonačelniku dinastije, sv. Simeonu (Nemanji). Plan raških crkava postaje vremenom sve složeniji. Aneksi koji su početkom XIII veka naknadno dodavani crkvama, sredinom stoleća podižu se istovremeno s naosom. Tako se Sopoćani spolja pretvaraju u neke vrste trobrodnu baziliku, u kojoj se proskomidija i đakonikon, oba pevnička prostora, dve otvorene lože i obe kapele uz narteks povezuju u sporedne brodove povezane zajedničkim krovovima.
Plan Žiče značajno je uticao na planove Morače i Sopoćana. Nešto skromniju varijantu sličnih koncepcija ponavljaju Mileševa i Sv. apostoli u Peći.

 

Pećka patrijaršija, crkve Sv. apostola (XIII vek), Bogorodice Odigitrije i Sv. Nikole (XIV vek)

Ustaljenost osnove nije ipak unela u arhitekturu raške škole suviše monotonije. Sama konstrukcija, spoljašnje mase i unutrašnji prostori znatno variraju. Kubično postolje tambura i oblici kupole ne konstruišu se uvek podjednako. Na starijim građevinama kubično postolje je masivno i široko koliko i sam crkveni brod (npr. u Studenici, Žiči i Morači).
Na mlađim građevinama kubično postolje je uže i više i oslanja se na unutrašnju baldahinsku konstrukciju, koja je nešto uža od broda (npr. u Mileševi i Sopoćanima). U krajevima više izloženim vizantijskim uticajima, kao u Peći, kompozicija masa podseća na vizantijsku arhitekturu: oblici su niži, širi, horizontale naglašene, zidne mase kompaktnije; dominira u svemu princip statičnog. U oblastima koje su bliže jadranskom primorju oblici su uži i viši, mase se stepeničasto u živom ritmu penju u visinu, prozori su veći i brojniji.
Unutrašnji prostor u crkvama raške škole, jedinstven, pregledan i bogato osvetljen, sasvim je podređen zahtevima slikane dekoracije; zidovi su ravni i neraščlanjeni. Jedinstvo prostora u XIII veku je očuvano najviše zahvaljujući lakoj kamenoj konstrukciji oltarske pregrade. U raškim crkvama ne postoje ikonostasi. Obe »prestolne ikone« nalaze se na čeonim stranama istočnog para pilastara; oltarski prostor odvojen je od potkupolnog samo arhitravom na stubićima koji stoje na niskoj pregradi. Cela konstrukcija sasvim liči na horske pregrade starohrišćanskih i ranovizantijskih crkava; interkolumniji su prazni i zatvaraju se, prema potrebi liturgije, samo zavesama. Plastični ukras u unutrašnjosti podređen je slikanoj dekoraciji, to su baldahini u štuku ili kamenu iznad obe »prestolne ikone« i profili venci koji dele donje zone živopisa od gornjih zona u svodovima.

Nisu se sačuvali pravi vitroi u staroj srpskoj umetnosti; kao najdekorativniji prozor sačuvao se jedini primerak u Studenici, u tamburu kubeta: olovna ploča sa medaljonima iz kojih su izrezane životinje, osvetljene komadima raznobojnog stakla. Osim Studenice i Banjske, raške crkve do 1300. nemaju značajniju arhitektonsku plastiku.

Manastir Gradac, oko 1270

Od uobičajenih oblika raške arhitekture razlikuju se jedino Gradac i Davidovica. Obrada otvora: prozora, vrata i portala na većini raških crkava izvedena je prema uzorima iz romanskog stila. Jedino u Gradcu, zadužbini Jelene, žene kralja Uroša I, koja je bila francuskog porekla, osećaju se jasni uticaji gotike: portali, prozori i neki svodovi imaju gotske konture; sve tri apside pojačane su gotskim kontrforima. Veoma raščlanjenom konstrukcijom, arhitekti Gradca gotskim elementima dočaravaju celinu koja je samo u osnovi plana i kompoziciji prostora »raška«. Struktura zidpva sa stepeničasto profilisanim pilastrima, sa osmostranim u širinu razvučenim kubetom, suviše se ističe, pokazujući iznutra i spolja skelet, izdvojen od pasivnih površina. Ta arhitektura, sama sebi dovoljna, suviše ističe važnost konstrukcije, ne ostavljajući mnogo mesta za živopis. Mala crkva Davidovica ima osnovu koja se znatno razlikuje od ostalih raških kraljevskih zadužbina. Umesto niskog pevničkog transepta, dodane su potkupolnom prostoru - sa severa i juga - po jedna kapelica s kupolom; to rešenje podseća na osnovu Sv. Jovana »Starog« u mestu Stilo u Kalabriji. Davidovicu je podigao sin najstarijeg Nemanjinog sina kneza Vukana, župan Dmitar; crkvu su zidala dva dubrovačka arhitekta, Desina i sin mu Blaž.
U istoriji srednjovekovne balkanske arhitekture, građevine raške škole predstavljaju jednu originalnu grupu, nastalu ukrštanjem vizantijskih i romano-gotskih elemenata. Ta arhitektura sa izuzetkom Studenice, nema nekih viših estetskih vrednosti; to su građevine spolja skromne, prilagođene uskom krugu dinasta i klira; crkve u kojima su tri četvrtine prostora bile rezervisane za služeće i samo jedna četvrtina za one koji prisustvuju službi. Intimni karakter razvijene raške crkvene arhitekture ispoljava se redovno i u položaju građevine
υ pejsažu. Jedino su Žiča i Arilje (sedište arhiepiskopije i moravičke episkopije) zadržale istaknuti položaj katedralnih crkava na uzvišenju; sve ostale crkve ovoga doba su skrivene u izvornim predelima planinskih reka.

Žiča, crkva Vaskrsenja Hristovog 1208-1215

Raška arhitektura je u svojim najrazvijenijim oblicima veoma podređena potrebama kulta. Raščlanjeni unutrašnji zidovi koji pokazuju lepotu konstrukcije (toliko tipična odlika kasne romanike i gotike) pojavljuju se u raškim crkvama jedino na početku i kraju razvoja: u Studenici, Gradcu i Arilju. U ostalim crkvama zidovi u unutrašnjoj arhitekturi su potpuno ravni, idealno podešeni da prime veliko zidno slikarstvo. Ta introvertna koncepcija arhitekture, bliska ranohrišćanskim i kasnoantičkim shvatanjima unutrašnjih estetskih vrednosti, može se naslutiti i u tekstovima srpskih pisaca XIII veka, koji, ističući lepote crkava svoga doba, hvale slikarstvo i unutrašnji ukras, ne spominjući arhitekturu. U tamburu kubeta Bogorodičine crkve u Studenici nedavno je otkriven natpis iz 1209. godine, u kome sv. Sava, tada iguman očevog manastira, i pored svog unižavajućeg epiteta »grešni«, ističe da se on trudio oko izrade unutrašnje slikane dekoracije. I u životopisima sv. Save često se spominje kako se on brinuo oko podizanja i slikanja crkava u Srbiji, u Svetoj Gori i u Palestini. Pred samu smrt (1234), po rečima biografa Domentijana, sv. Sava se zadržava u Carigradu u manastiru Sv. Andrije, dogovarajući se ο svojim potrebama sa »carskim majstorima« - tj. carigradskim dvorskim umetnicima. U vremenima Latinskog carstva ti su umetnici svakako želeli da održavaju što bolje veze sa bogatim mecenom, arhiepiskopom srpskim. Teško je određeno tvrditi, ali je najverovatnije da su veze kneza-arhiepiskopa Save sa carigradskim slikarima trajale više od četvrtine veka, od vremena kad je on s ocem razvio svoju živu delatnost velikog dobrotvora na Svetoj Gori. Za Žiču, zajedničku zadužbinu sv. Save i Stefana Prvovenčanog, oba biografa sv. Save, Teodosije i Domentijan, ističu kako je »velika arhiepiskopija« »dom Spasov«, podignuta i ukrašena brigom sv. Save; Teodosije izričito veli da je sv. Sava doveo mramornike i slikare iz Carigrada da dovrše Žiču. Mramorni ukras Žiče skoro je potpuno propao; po beznačajnim fragmentima ne može se zaključiti koji mramomi ukras su izveli carigradski klesari.

Od fresaka Savinih slikara u Žiči ostaio je nekoliko izbledelih figura i Raspeće u pevničkom prostoru. Po crtežu to slikarstvo, inače mlađe od Studeničkog, deluje starinski. Jako podvučeni snopovi oštrih linija u draperiji podsećaju na crtački shvaćeno zidno slikarstvo iz vremena kasnih Komnena, s tom razlikom što je crtež u Žiči znatno stroži od onog tipičnog kasnokomnenskog kaligrafskog manira. Kolorit najstarijih žičkih fresaka u naosu ne razlikuje se mnogo od studeničkog. U vremenima kada nastaju prva velika dela srpskog slikarstva XIII veka, zbivaju se krupne promene u vizantijskoj umetnosti. To je doba formiranja novog klasičnog stila u Vizantiji. Nova klasika, koja ponovo crpi svoje inspiracije iz kasnoantičkog i antičkog slikarstva (najviše posredstvom minijatura), u širem okviru vizantijske umetnosti kao celine poznata je, u oblasti zidnog slikarstva, uglavnom po delima nastalim na srpskoj teritoriji. To slikarstvo visokih estetskih ambicija prožeto je onim istim duhom pankalizma koji je toliko tipičan za vrhunska dela gotske plastike u XIII veku. Dve paralelne pojave, za koje bi se reklo da ne zavise jedna od druge, podjednako se vezuju za velike uzore antičke prošlosti: na Zapadu cveta plastika očevidno inspirisana uzorima rimskog kiparstva, na Istoku istovremeno cveta slikarstvo veoma zavisno od starih uzora: kasnoantičkih mozaika i minijatura, koji su u Vizantiji uvek predstavljali najbogatiju riznicu antičkih tradicija.

 

1 2 3

Његово преосвештенство епископ шумадијски Господин Јован

Предавања

Српски језик и књижевност, I разред:
предавања 2012/2013
Српски језик и књижевност, II разред:
предавања из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, III разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, IV разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Авангарда у књижевности

Препоручујемо