Svetozar Radojčić

 

SRPSKA UMETNOST OD KRAJA XIII VEKA DO BITKE NA MARICI 1371

 

U prelaznim godinama između XIII i XIV veka država Nemanjića bila je u teškoj političkoj krizi. Sukob između braće, kraljeva Dragutina i Milutina, pretvorio se u unutrašnji rat. Tek posle konačnog izmirenja braće i podele vlasti, posle koje je Milutin postao stvarni vladar zemlje, Srbija počinje naglo jačati. Jedan od najvećih vladara iz porodice Nemanjića, kralj Milutin (1282-1321) počeo je da pomera granice prema jugu. Suzbijajući Vizantiju iz severne Makedonije, Milutin se spustio do Pelagonije. Njegovsin, Stefan Dečanski (1321-1331), uklonio je kao takmace Bugare, pobedivši ih kod Velbužda 1330. godine. Sin Dečanskog, Stefan (Uroš IV) Dušan (1331-1355), prvo kralj a kasnije (od 1346) car, proširio je granice srednjovekovne Srbije do Egejskog mora i do Tesalije i Epira. Od vremena kralja Milutina do smrti cara Dušana srednjovekovna Srbija bila je najjača politička sila na Balkanu. Srpska osvajanja vizantijskih teritorija bila su ipak kratkotrajna. Dok Dušan prodire na jug, Turci se već prebacuju na evropsko tlo. Prvi veliki sukob Srba sa Turcima bio je za hrišćane sudbonosan; srpski plemići pretrpeli su 1371. godine težak poraz na Marici, posle čega je put u Bugarsku i Srbiju bio otvoren.
Nepuno stoleće, od 1282. do 1371, trajala je srpska prevlast na Balkanu. Taj period je mnogo značio i u istoriji stare srpske umetnosti. Još se kralj Milutin služi starom titulom, vladara »srpskih zemalja i pomorskih«. Stara geografska i politička podela na Rašku i Zetu, koja se toliko ogledala i u dvojnom karakteru srpske umetnosti XIII veka, počela je od prvih godina XIV veka da gubi svoj nekadašnji značaj. Nova politička i kulturna orijentacija prema jugoistoku naglo je poremetila postojeću ravnotežu između istočnih i zapadnih elemenata u staroj srpskoj umetnosti. Oko 1300. godine srpska umetnost u celini potpada pod dominantni uticaj Vizantije. Ulaskom u severnu Makedoniju, Srbi se izlažu snažnom uticaju čiste vizantijske umetnosti. Ponovio se stari proces: pobednici su bili pobeđeni jačom i starijom umetničkom kulturom koju su prihvatili i sa neočekivanom veštinom iskoristili za svoje potrebe.
Ranije zapušteni garnizonski gradovi daleke vizantijske provincije doživeli su posle dolaska Srba novi procvat.
Došljaci su se odmah pokazali kao neumorni graditelji - stare crkve su popravljane, a nove podizane.

 

Srpska umetnost za vladavine kralja Milutina od 1300-1321

Period najinteresantnijeg preobražaja stare srpske umetnosti u ranom XIV veku trajao je svega dve decenije. Godina 1300, toliko značajna za zapadnu evropsku umetnost, i za vizantijsku umetnost bila je sudbonosna. Bez obzira na ratne neuspehe carske vojske, Carigrad je oko 1300. doživeo ponovni procvat: poslednju vizantijsku renesansu. Iskusni klasicizam renesanse Paleologa raskošno se ispoljio u arhitekturi, kamenoj plastici, slikarstvu i umetničkim zanatima.
Srbi su novu umetnost Carigrada primali direktno, iz vizantijske prestonice, i indirektno, preko Soluna i Makedonije. Između 1300. i 1321. podiže se niz značajnih spomenika u srednjovekovnoj Srbiji. Istih godina kralj Milutin zida crkve i izvan granica svoje države, na Atonu, u Solunu, Carigradu, u Palestini i na Sinaju.

Arhiepiskop srpski Danilo, kraljev biograf, na jednom mestu nabraja devet Milutinovih crkava: Bogorodicu Ljevišku u Prizrenu, Gračanicu, katedralnu crkvu Bogorodice Trojeručice u Skoplju, Sv. Đorđa (Gorga) na Seravi kod Skoplja, Sv. Konstantina i Jelenu u Skoplju, Staro Nagoričino, Sv. Joakima i Anu (»Kraljevu crkvu«) u Studenici, Sv. Đorđa u Dabru i Sv. Nikitu kod Skoplja, a tek kasnije govori ο desetoj Milutinovoj crkvi - mauzoleju, ο Sv. Stefanu u Banjskoj. Danilov zapis ο kralju da je bio »nenasiti zidatelj božanstvenih crkava, no i palih obnovitelj« zaista ne zvuči kao prazni panegirik, kad se iz savremenih izvora zna da je Milutin i izvan granica svoje države podizao mnoge crkve i manastire. Ne bez političkih ciljeva, kralj zaista obasipa dva stara manastira na srpskovizantijskoj granici, Sv. Đorđa u Kičevskoj oblasti i Sv. Bogorodicu u Treskavcu, više Prilepa.

Manastir Gračanica, crkva Uspenja Bogorodice, 1321, spoljna priprata iz kraja XIV veka

U Svetoj Gori Milutin podiže novu crkvu u Hilandaru (oko 1303), utvrđuje manastirske luke, obnavlja ćelije i trpezariju i na morskoj obali podiže, na mestu Hrusija, posebno utvrđenje protiv gusara, sa crkvom Sv. Spasa. U Solunu Milutin ima svoje palate - u tome gradu on često boravi i u njemu zidatri crkve: kapelu Sv. Nikole (koja se očuvala), Sv. Đorđa i Sv.Trojicu. U Carigradu Milutin obnavlja manastir Sv. Jovana Prodroma i uz njega podiže ksenodohion sa bolnicom; taj »fondaco dei Serbi« u Carigradu imao je čuvene lekare i bogatu biblioteku, kojoj je neko vreme pripadao i poznati bečki rukopis Dioskoridesa. U Jerusalimu Milutin je podigao (oko 1315) crkvu Sv. arhanđela, a na brdu Sinajskom crkvu Sv. Stefana.

Srpska arhitektura u vreme kralja Milutina inspirisana je pretežno vizantijskim " uzorima. Tipovi crkava Milutinovog doba jasno se izdvajaju. Stare bazilike gradskih katedrala adaptiraju se prema novom stilu renesanse Paleologa. Prizrenska katedrala, Sv. Bogorodica Ljeviška, podignuta na temeljima ranohrišćanske bazilike - i kasnije često prepravljana - dobija oko 1307-1309. oblik petokupolne crkve sa dvospratnim, dole otvorenim, narteksom, koji u sredini ima visoku, gore otvorenu, kulu. Naos prizrenske katedrale, izdužen i sa razbijenim unutrašnjim prostorom, donekle zadržava karakter bazilike. Spoljašnje mase same crkve imaju naglašene horizontale i kupole se jedva odvajaju od krovnih površina. Tehnika građenja u kamenu i opeki sa bogatom keramoplastičnom dekoracijom sasvim je identična tehnici zidanja u Grčkoj iz istog perioda. Priprata s kulom, građena istovremeno i istom tehnikom, znatno se razlikuje od naosa; ona svojom visinom i kompaktnošću deluje kao neka vizantijska varijanta italijanskih gradskih palata.
U dečanskoj slikanoj arhitekturi često se ponavlja taj arhitektonski motiv - naglašeno stilizovan. Arhitekt Milutinove Bogorodice Ljeviške je poznat; to je protomagistar Nikola, graditelj koji je 1314. na ostacima starih zidova (iz XI veka) podigao petokupolnu crkvu Sv.
Đorđa u Starom Nagoričinu.

Staro Nagoričino, crkva Sv. Đorđa, sv. Đorđe Gorgos (»brzi pomoćnik«), južni zid naosa, 1317.

Kao najreprezentativnije i najmodernije crkve Milutinovog perioda ističu se petokupolne crkve sa upisanim krstom. I Bogorodica Ljeviška i Sv. Đorđe u Starom Nagoričinu u stvari su adaptirane stare crkve, na kojima su nove tendencije došle do izražaja samo u sistemu svodova i komponovanju krovnih masa sa kupolama. Jedina sačuvana Milutinova petokupolna crkva koja je od temelja podignuta u novom stilu jeste Gračanica, katedralna crkva gračaničke episkopije, naslednice ranohrišćanske episkopije grada Ulpianae (Lipljana). Gračanička crkva je plemenita i veoma samostalna varijanta vizantijske petokupolne crkve. U osnovi jako pravilnih kontura, sasvim se izgubila - u vizantijskoj arhitekturi istih godina jasno naglašena - podela na tri broda (kao npr. u Sv. apostolima u Solunu). U Gračanici su proskomidija i đakonikon, kao i u staroj raškoj arhitekturi, odvojene kapele. Srednji brod vešto je proširen pred oltarskom pregradom, tako da jezgro unutrašnjeg prostora predstavlja lađu sa pevničkim transeptom; unutrašnja arhitektura Gračanice u suštini je samo monumentalizovana i složenija obrada prostora tradicionalne stare raške škole.

Raška tradicija nije se ispoljila samo u unutrašnjosti Gračanice. I sva spoljašnja kompozicija masa sa naglašenom stepeničastom ritmikom penjanja u visinu tipično je raška i vezuje se direktno za one tendencije vertikalizma koji je, u znatno skromnijim rešenjima, već bio naročito naglašen krajem XIII veka u Arilju. Gračanica je, svakako, delo genijalnog arhitekta (možda protomajstora Nikole u njegovim zrelim godinama?), koji je savremenim sredstvima tada aktuelnu internacionalnu temu znao da obradi u duhu jedne nacionalne arhitekture koja je imala svoje posebne estetske ideale. Dinamika gračaničke unutrašnje i spoljašnje konstrukcije strana je vizantijskoj arhitekturi; živa, kontrastna igra plastičnih oblika isto je strana klasicizmu renesanse Paleologa.
Oblici Gračanice imaju u sebi izrazito antiklasicističke vrednosti, koje bi se, možda anahronično, smele nazvati romantičnim. Snažno isturena u visinu, bogato rasčlanjena i intenzivno obojena crveno-belim kontrastima opeke i maltera na tamburima kubeta, Gračanica veoma srećno sažima u sebi suprotne tendencije vizantijske i gotske arhitekture; ta simbioza - delo talentovanog majstora - ne svodi se na mehaničko mešanje heterogenih oblika. Gračanički arhitekt se služi materijalom i konstrukcijama vizantijske arhitekture ranog XIV veka. Na gotski način prelomljeni luci na kracima gornjeg krsta, koji nosi postolje glavnog kubeta, ne bi sami po sebi mogli dočarati gotiku. »Gotika« gračaničkog majstora znatno je suštinskije izražena smelim konstrukcijama proporcija, ritmova i kontrasta, koji su vizantijskoj arhitekturi bili i ostali strani.
U vizantijskoj umetnosti epohe Paleologa najčešće se ponavljao takozvani tip crkve upisanog krsta. U srednjovekovnoj Srbiji podizanesu obe varijante građevine upisanog krsta: sažeti oblik sa jednim kubetom i pilastrima kao nosiocima tambura, i razvijeni oblik sa jednim ili pet kubeta i sa stupcima, ili stubovima, nosiocima kubeta. Ta osnovna podela odnosi se na sistem konstrukcije. Međutim u samoj obradi arhitektonskih oblika i prostora, postojale su u Milutinovo doba u srpskoj arhitekturi znatne razlike.

Jednokupolne crkve na teritoriji Milutinove države dosta jasno se odvajaju u dve varijante. U prvoj, kojoj pripadaju, Sv. Nikita i studenička Kraljeva crkva, oseća se težnja ka jedinstvu prostora. Sv. Nikita, sa naglašenim srednjim brodom i jedva odvojenim stupcima od zidova i prostranom kupolom, zadržava u spoljašnjoj arhitekturi izvesnu strogost starije raške arhitekture. Sasvim je usamljena arhitektura minijaturne studeničke Kraljeve crkve; ona je u suštini zazidani baldahin jedne velike kupole kome je na istoku dodana apsida, oblik koji je u starom raškom stilu (kapele u Žiči) već postojao u nešto skromnijem obliku. Druga varijanta, bliža vizantijskim koncepcijama, sačuvala se u Mušutištu (crkva Bogorodice); ova crkvica skromnih dimenzija zadržala je jasnu unutrašnju podelu na tri broda, malo kube i arhaičnu polukružnu apsidu. Sasvim posebno mesto u srpskoj arhitekturi ranog XIV veka zauzimaju dve crkve: Banjska, mauzolej kralja Milutina, i Saborna crkva u Hilandaru, dve građevine koje u svemu pokazuju krajnje kontraste suprotnih uticaja na srpsku arhitekturu Milutinovog doba.

 

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Његово преосвештенство епископ шумадијски Господин Јован

Предавања

Српски језик и књижевност, I разред:
предавања 2012/2013
Српски језик и књижевност, II разред:
предавања из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, III разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, IV разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Авангарда у књижевности

Препоручујемо