Svetozar Radojčić

 

UMETNOST POMORAVLJA I PODUNAVLJA OD 1371. DO 1459. GODINE

 

Oko 1375. godine formirao se u državi kneza Lazara poslednji stil srpske srednjovekovne arhitekture, takozvana moravska škola. U vremenima opšte nesigurnosti, stalnih ratova i teških poraza u sukobima s Turcima, nastao je stil koji svakako spada među najplemenitije plodove srpske srednjovekovne umetničke kulture. U istoriji stare srpske umetnosti nisu uvek vladali uravnoteženi odnosi između arhitekture i ostalih grana umetnosti. Arhitektura stare Raške izuzimajući Studenicu i, možda, Banjsku, bila je diskretna, često jako natkriljena slikarstvom. Dramatična i originalna arhitektura Gračanice slično kao Studenica u XII veku, bila je dosta usamljena u prvoj polovini XIV veka. Ostale građevine iz istog doba, često veoma plemenito i korektno komponovane, nisu se odlikovale nekim određenijim karakterom. Tek u poslednjoj četvrti XIV veka dolazi u staroj srpskoj arhitekturi do izvesnog intenziviranja umetničkog doživljaja, koji se ispoljio u nametljivoj totalnosti izraza: arhitektura, zlatarstvo, slikarstvo ikona i fresaka i minijature - sve se potčinjava zakonima istog stila koji se rascvetao odjednom, bez prethodnog najavljivanja. U zapadnoj srednjovekovnoj umetnosti, kao i u centralnoj vizantijskoj, jednistvo stila bilo je samo po sebi razumljiva konstanta. U srpskoj srednjovekovnoj umetnosti, relativno mladoj i rastrzanoj između istočnih i zapadnih uticaja, retko je postojalo jedinstvo stilova; u umetnosti istih godina jedni su zakoni stila važili u arhitekturi, drugi u monumentalnom slikarstvu, treći u slikarstvu minijatura; objašnjenjatih suprotnosti često su bila laka, te suprotnosti su davale draž, ritam i slobodu staroj srpskoj umetnosti koja je vekovima postojala kao egzotična galerija kontrasta.

Oko 1370-1375. desile su se sudbonosne promene na Balkanu. Tragičnom bitkom na Marici 1371. počinje era turskih ratova koja je na Balkanu trajala do 1912. Posle prvih poraza neotpornih hrišćana na jugu, počinje stoletna migracija prema severu, u kojoj su prednjačili intelektualci. Srbija kneza Lazara, njegove udovice Milice i sina Stefana, i posle bitke na Kosovu (1389) odolevala je turskim naletima. I pored vojne i političke nestabilnosti, Srbija postaje zbeg izbeglih monaha iz Sv. Gore, Makedonije, Bugarske i Albanije - monasi iz tih krajeva sklanjaju se u Srbiju, koja je krajem XIV veka i u prvoj polovini XV veka bila veoma bogata zemlja. Pod pritiskom turske opasnosti počela je krajem XIV veka na Balkanu da se formira kasna internacionalna hrišćanska kultura, u kojoj su se utišale stare mržnje i potcenjivanja.
Živa cirkulacija umetnika od sedamdesetih godina XIV veka snažno je uticala i na umetnost Srbije, koja se svela na plodne oblasti Pomoravlja i Podunavlja. Dok se u Makedoniji i Bugarskoj, koje su 1394. konačno potpale pod Turke, umetnost hrišćana održavala po zakonu inercije, na severu se pojavila nova umetnost, raskošna i originalna, kao poslednja oaza u pustoši koja se širila zajedno sa turskim pobedama.

Arhitektura moravskog stila bila je u isti mah originalna i veoma ujednačena. Sve crkve ovoga perioda imaju istu osnovu, one su jednobrodne građevine sa tri konhe, većom oltarskom i manjim pevničkim konhama severno i južno od centralnog potkupolnog prostora; taj tip plana prenesen je iz Svete Gore, gde se ponavljalo stolećima, verovatno zbog potreba liturgije. Gornja konstrukcija moravskih crkava, proporcije i tehnika zidanja uzete su iz vizantijske arhitekture XIV veka. Za crkvu čvrsto vezan narteks obično ima pravougaonu onižu kulu. Već od prvih godina XIV veka bogata keramoplastička obrada fasada postala je još raskošnija. Kao najviše upadljiva novost pojavljuje se bogata kamena plastična dekoracija. Na portalima, prozorima i naročito na perforiranim rozetama i dekorativnim pojasima lukova klešu se ornamenti u plitkom reljefu, prepleti, tordirani stubići, kapiteli i figuralni prizori: ljudi, životinje i fantastična bića - kentauri, sirene, zmajevi i grifoni. Istovremeno se vraća fantastična fauna srednjovekovne uobrazilje u likovnu umetnost i književnost.

Kruševac, Lazarica, crkva Sv. Stefana, plastika prozorskog otvora, oko 1375. godine

U Životima novih Srba svetaca - isposnika, iz kasnog XIV veka, sv. Petra Koriškog i sv. Romila, opet se, ponovo, opisuju Brojglove scene muka pustinjaka koje su već bile opisane u biografijama prvih velikih egipatskih isposnika; ista čudovišta koja plaše pobožne starce u njihovim pećinama, vrve na fasadama crkava i u inicijalnoj ornamentici rukopisa moravske škole.
Spoljna, arhitektura moravskih crkava teži ka dematerijalizaciji masa. Plastična kamena dekoracija na površinama stvarne arhitektonske konstrukcije dočarava viziju neke lake fantastične arhitekture, iza koje se polihromne površine kamena i opeke pretvaraju u ornamentiku lakih orijentalnih tkanina. Plitka arhitektonska plastika ima svoju logiku. Horizontalno podeljena kordonskim vencima, obično na tri pojasa, ona pokazuje smišljenu gradaciju olakšavanja. U najnižem pojasu zid je kompaktan, dekorisan jedino slojevitim menjanjem redova kamena i opeka. U srednjem pojasu zid je oživljen vertikalnim uskim otvorima monofora, bifora i trifora, uokvirenim bogatom ornamentikom; dok se u trećem pojasu arhitektonska plastika - na najlepšim crkvama - razvija u sistem stubova, kapitela, lukova i dekorativnih rozeta.

Otvori, polihromija i dekorativna plastika rastu u visinu i umnožavaju se. Nemirna spoljašnja raščlanjenost zidova plastično je vertikalno akcentovana snažno profilovanim stubićima od kamena i opeke koji dopiru do gornjeg profila kordonskog venca, na kome počiva dekorativna arhitektura treće zone.

Kalenić, crkva Vavedenja Bogorodice, bifora južne fasade, oko 1407. godine

U celini, arhitektura moravskih crkava deluje kao orijentalizovana vizantijska umetnost. Ipak je taj istočnjački karakter dočaran elementima koji su preuzeti iz venecijanskih prerada »saracenskih« motiva. Neki figuralni dekoratlvni reljefi, naročito u plastici manastira Kalenića, direktno su kopirani sa onih poznatih fantastičnih reljefa XIII i XIV veka, koji su uziđivani na fasade venecijanskih palata. Inače bujni preplet, koji u širokim trakama uokvirava portale i prozore, preuzet je iz suvremene ornamentike knjiga. Izrazito iracionalna tendencija u kojoj se suzbijaju osnovne osobine materijala, njihova težina i čvrstoća, ima u sebi nešto od iracionalizma zapadnjačkog Prunkstila.

Arhitektura moravskog stila težila je onoj neobuzdanoj dekorativnosti koja se pojavljivala u to doba u crtanoj arhitekturi iluminiranih psaltira i u utrpanoj srebrnoj dekoraciji na okovima ikona. U potpunoj prožetosti istom formom najraznovrsnijeg materijala: kamena, boje, drveta i srebra, teško je razabrati početne impulse. Čini se ipak da su u minijaturi sazrele početne ideje dekorativne plastike na fasadama moravskih crkava.

Ma koliko građevine ovoga stila impresionirale spoljašnjim efektima dekorativnosti, one imaju svoju posebnu, tihu i plemenitu unutrašnju arhitekturu. Po svojoj konstrukciji, glavni spomenici moravske arhitekture malo se razlikuju. Veće građevine: Ravanica, Ljubostinja i Resava imaju četiri slobodna stupca, na kojima počiva centralno kube. Sve ostale crkve ovog perioda imaju kube oslonjeno na pilastre.

Najizrazitije osobine moravske arhitekture imaju svakako jednokupolne crkve: Lazarica, Neupara i Kalenić. Manje vezane tradicijama, one u kompozicijama masa i prostora pokazuju naglašeni vertikalizam, njihova kubeta počivaju na visokim postoljima; njihove male priprate, uske i visoke, čvrsto su ukomponovane u celinu arhitekture.

Ljubostinja, crkva Uspenja Bogorodice, oko 1402. godine

U arhitekturi Ravanice, Ljubostinje i Resave vertikalizam je nešto umereniji, kubeta imaju niža postolja; u unutrašnjosti naglašeni horizontalni, jako profilovani venac u Ravanici i Resavi daje prostoru statičnu mirnoću koja je horizontalno raščlanjenim zonama fresaka bila i slikarstvom još jače naglašena. Arhaična rešenja naročito se ističu u arhitekturi Nove Pavlice; njen graditelj prihvata od nove umetnosti jedino osnovu trikonhosa; formirajući veoma fino proporcionisani unutrašnji prostor, on se trudi da ga zadrži u harmoničnim odnosima visine i širine, osvetljavajući ga prostranim kubetom. Starinsku osnovu, podeljenu na šest traveja, ima i priprata kneza Lazara u Hilandaru (iz pre 1389); ova izvanredno komponovana arhitektura vešto je prilagođena podelom prostora i proporcijama starijoj Milutinovoj priprati na koju je dozidana; kube Lazareve priprate, iznad ulaza, srećno se uklapa u celinu krovnih konstrukcija hilandarske crkve kao celine. Glavni spomenici gradske fortifikacione arhitekture u srednjovekovnoj Srbiji podignuti su kasno, u drugoj polovini XIV veka i u prvoj polovini XV veka. Od nekada bogatog grada Novog Brda, u kosovskoj oblasti, ostala je citadela u ruševinama sa šest kula i dvorištem dugim oko 40 m; na zapadnim obroncima ispod glavnog utvrđenja bilo je uže utvrđeno podgrađe. Od brojnih novobrdskih crkava otkrivene su ruševine glavne crkve i takozvane Saske crkve. Znatno je bolje očuvan utvrđeni grad Smederevo, na Dunavu, prestonica Brankovića. Fortifikacioni sistem oslanja se na prirodne prepreke, Dunav i njegovu pritoku Jezavu.
Mali grad, utvrđena rezidencija, trouglaste osnove sa šest masivnih kula, na samom ušću Jezave u Dunav, podignut je između 1428. i 1430; u tome delu sačuvala se, prema dunavskoj obali okrenuta, velika sala sa dekorativnim biforama. Kasnije, između 1430. i 1456, grad je - opet u obliku trougla, koga su diktirale obale Dunava i Jezave - znatno proširen; najduža stranica trougla dugačka je oko 550 m. Prilikom proširivanja grad je dobio još 19 snažnih kula (u osnovi 11x11, visokih oko 4,5 m); na ugroženim mestima zid je debeo oko 4,5 m. Tehnika zidanja smederevskog grada tipično je vizantijska; celi sistem odbrane još je bio podešen za ratovanje hladnim oružjem. Iako je smederevski grad zidan u teškim vremenima kao poslednje utvrđenje srpskih despota, njegova arhitektura je shvaćena kao umetničko delo. Ogromna platna zida građena su mešanim materijalom, kamenom i opekom koja je često, između kamenih blokova, vešto slagana u šare meandera, krstova i mreže, prema tradicijama koje su se u Vizantiji održavale od kasne antike.

Smederevo, tvrđava XV vek

U Smederevu je naročito dekorativno izveden, opekama, kamenom i slojevima maltera, monumentalni krst sa spravama mučenja i natpisom, na prednjoj strani glavne kule malog grada. Do koje mere se u Smederevu dekoracija zida izvodila prema prastarim tradicijama još 1430. godine, pokazuje jedan detalj na takozvanoj kuli despotice Jerine. I u najvećoj hitnji zidajući, arhitekte nalaze vremena da u zidu formiraju nišu u koju stavljaju rimsku žensku statuu, donesenu iz obližnjeg antičkog Viminaciuma. U toj kasnoj primeni jedne antičke statue naposlednjem spomeniku monumentalne arhitekture još slobodne srednjovekovne Srbije - kao da se očuvao simbol jedne epohe koja je u neprekinutom kontinuitetu, verujući u antičku lepotu, i pored odanosti hrišćanstvu, neposredno pred slom svoje političke vlasti istakla na bedeme svoga poslednjeg utočišta, antički kip. Padom Smedereva 1459, u centralnim srpskim krajevima bila je srušena vodeća elitna umetnost koja je negovana u krugu vladara i višeg plemstva. Velika smederevska arhitektura ostala je u uspomeni naroda koji je nju gradio uz najteže napore kao delo »proklete Jerine«, omražene Grkinje, žene despota Đurđa Brankovića.
Posle 1459. godine jedino se još držala u crnogorskim brdima plemenita porodica Đurđa Crnojevića, održavajući na svojoj teško branjenoj teritoriji umetnost sličnu umetnosti Pomoravlja i Podunavlja. Na obalama i ostrvima Skadarskog jezera i u primorju još se u poslednjim decenijama XV veka podižu crkve i manastiri, skromnih dimenzija, trikonhalnog plana, ali bez kamene plastike.

Isti uslovi koji su doveli do ujedinjenja tendencija u arhitekturi moravskog stila, uticali su i na ponovno formiranje vodećeg dvorskog slikarstva pod okriljem porodica Lazarevića i Brankovića.
Najstariji očuvani spomenici novog monumentalnog slikarstva, freske u grobnoj crkvi kneza Lazara, u Ravanici, (iz oko 1375), već jasno definišu tendencije i kvalitete jedne veoma koncentrisane umetnosti koja se potpuno odvaja od brzog, ilustratorskog i jako raspričanog stila šezdesetih godina XIV veka. Izbor tematike znatno se izmenio.

Ravanica, crkva Vaznesenja oko 1375

Dekoracija kupole i oltarskog prostora zadržala se na tradicionalnoj sadržini, ali freske naosa odabrane su i raspoređene na nov način, u kome se ističe zemaljski život Hristov i, naročito, njegova čuda. Na svodovima su bili veliki praznici, vertikalna površina zida podeljena je samo na tri pojasa: u najvišem su ostale - u Ravanici - samo tri freske, po kojima se ne može otkriti njihova zajednička sadržina. Srednja najšira i najbolje vidna površina islikana je velikim kompozicijama iz Hristovog zemaljskog života: Hristos sa Marijom i Martom, Isceljenje raslabljenog, Isceljenje slepog od rođenja, Umnožavanje hlebova, Isceljenje čoveka nečistog duha, Hristos i Samarjanka, Uzeti iz Kapernauma, Hristos isceljuje čoveka od vodene bolesti, Parabola ο čoveku koji je došao bez svadbene odeće na svadbu i Vaskrsenje Hananejkine kćeri. Sve nabrojane kompozicije izdvojene su okvirima i obrađene kao posebne celine. Ispod njih je dekorativni friz medaljona sa poprsjima i ispod njega stojeće figure; pred ikonostasom, u najnižoj zoni, stavljene su dve kompozicije: na južnom zidu Tajna večera, a na severnom Pranje nogu.
U prezidanoj priprati ostalo je nešto fragmenata starog živopisa na istočnom zidu.
Naglo vraćanje probranoj tematici nije uticalo samo na mehaničko povećavanje figura i kompozicija. Likovi su postali veći, kompozicije složenije i istovremeno je i slikarska obrada postala punija i intenzivnija. U Ravanici se uvek oseća zadržavanje slikara na temi, njegova težnja da strukturi slike da posebnu, autonomnu vrednost. Velike celine enciklopedijskog slikarstva Dečana i Mateiča bile su ukomponovane u duge povezane trake ilustracija na kojima je skoro sve bilo pokazano u hodu; taj monumentalni Andante bivao je u nekim celinama, naročito prvih decenija XIV veka, ritmički variran i vešto akcentovan, ali se već sredinom XIV veka sve više svodio na monotoni ritam nabrajanja. U Ravanici je taj ritam, koji je nekada kružio u stvarnom prostoru crkve, sasvim zaustavljen; svaka kompozicija ima svoj slikani prostor i svoju kompozicionu ritmiku koja je izolovana jasno naglašenim okvirima, trakama koje svaku scenu tačno ograničavaju.

 

1 2 3

Његово преосвештенство епископ шумадијски Господин Јован

Предавања

Српски језик и књижевност, I разред:
предавања 2012/2013
Српски језик и књижевност, II разред:
предавања из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, III разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Српски језик и књижевност, IV разред:
предавања
из књижевности 2012/2013
Авангарда у књижевности

Препоручујемо